Vergeten Gebied

 

 

Wie zijn de Terschellingers die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt? En wat is hun verhaal?

Deze verhalen moeten gezien en gehoord worden, en vooral: nooit vergeten worden.

Ik neem je mee naar het 'Vergeten Gebied'.

 

 

Wanneer bezetten de Duitsers het eiland?

Op 16 mei 1940 arriveerden de eerste Duitse militairen op Terschelling. Toen de Nederlandse vlag op de Brandaris plaatsmaakte voor de hakenkruisvlag, was de bezetting een feit.

Hoe reageerden de eilanders op de Duitsers?

In de begintijd van de bezetting was er sprake van een goede verstandhouding tussen de Duitsers en de eilanders. Er werden wel beperkingen opgelegd aan de bevolking, maar het kwam niet tot strenge maatregelen. Beide partijen gingen vredig met elkaar om en accepteerden de omstandigheden. Er was dus sprake van accommodatie. Op het eiland verbleven vooral jonge Duitse soldaten die moesten aansterken voordat ze weer naar het Oostfront uitgezonden zouden worden. Daarnaast was het merendeel Wehrmachtsoldaten die niet sterk nazigezind waren.

Hoewel er steeds meer Duitsers bijkwamen, ging het dagelijkse leven gewoon door. Tijdens de oorlog schommelde het aantal aanwezige Duitsers tussen de 1.000 en 2.200, tegenover 3.300 eilanders. Dit resulteerde erin dat veel mannen een meegaande houding toonden en vrijwillig meewerkten aan de bouw van de bunkers, voordat dit in 1942 verplicht werd.

Een andere reden dat de verhoudingen goed bleven, was dat er overeenkomsten bestonden tussen de twee partijen. Veel Duitse soldaten kwamen namelijk uit het Duitse waddengebied en dit zorgde voor een bekend gevoel. Ook hadden ze veel dezelfde belangen. Zo hadden beide partijen bijvoorbeeld geen belang bij het uitlokken van Engelse luchtaanvallen. Zowel de Duitsers als de eilanders zouden een belangrijke plek kunnen kwijtraken. Natuurlijk was niet iedereen meegaand en bestond er ook afkeer tegen de Duitsers. Toch was openlijk verzet onmogelijk en heeft dat er voor gezorgd dat het niet buitensporig uit de hand is gelopen.

Waar verbleven de Duitsers op Terschelling?

Waar de eerste groep Duitsers slechts uit 40 personen bestond, groeide de invasie al snel. Het aantal aanwezige Duitsers op het eiland tijdens de oorlog schommelde tussen de 1.000 en 2.200, tegenover 3.300 eilanders. Voordat de bouw van de bunkers voltooid was en de Duitse militairen daarin ondergebracht konden worden, moesten veel gezinnen de militairen in huis opvangen. De meest comfortabele hotels op het eiland werden ingenomen voor Duitse officieren, maar hierin was niet genoeg plek voor alle Duitsers.

Een aantal van de militairen heeft zelfs jarenlang bij eilander gezinnen in huis gewoond. Naar alle waarschijnlijkheid zijn er tijdens de oorlog in totaal 85 panden gevorderd voor opslag, als paardenstal of ander onderkomen. In ruil daarvoor werd door de Duitse Wehrmacht wel huur betaald. Na de bouw van de Tigerstelling, het grootste bunkercomplex op het eiland, konden daar rond de 200 Duitsers verblijven.

Waarom hadden de Duitsers zo’n groot belang bij Terschelling?

Terschelling is altijd al geliefd geweest om de gunstige ligging, zo ook tijdens de Tweede Wereldoorlog. Direct na de aankomst van de Duitsers op het eiland werd er begonnen met de bouw van bunkers langs de kustlijn. Dit werd uitgevoerd door zowel eilandermannen als mannen van het vaste land. In korte tijd werd Terschelling omgebouwd tot effectieve locatie van de Atlantikwall: een kilometerslange verdedigingslinie van de Duitsers langs de Europese westkust.

Terschelling had een goede strategische positie grenzend aan de Noordzee en met Engeland tegenover zich, dus het eiland was van groot belang voor de Duitsers. Geallieerde bommenwerpers vlogen vaak recht over het eiland om vervolgens boven de Noordelijke provincies af te buigen naar Duitsland. Terschelling was dus een perfecte plek om de vijand in een vroeg stadium op te sporen. Bovendien kenden de eilanders in de meeste gevallen een meegaande houding waardoor de Duitsers weinig aandacht hoefden te besteden aan het handhaven van de orde.

Hoe werd Terschelling tijdens de oorlog geleid?

In totaal heeft Terschelling zeven Inselkommandanten gekend. Dit zijn de mannen die het op het eiland voor het zeggen hadden. De eerste Inselkommandant die Terschelling toegewezen kreeg, Helmut Klett, had een bevolkingsvriendelijke politiek. Dat betekent dat het dagelijkse leven van de eilanders niet drastisch veranderde en dat de sfeer gemoedelijk kon blijven. Toch besloot Klett al vrij snel om het toerisme op het eiland een halt toe te roepen. Bezoeken aan het eiland waren verboden, tenzij Klett zelf toestemming had verleend. Op 25 februari 1942 arriveerde burgemeester Johannes Bakker op Terschelling. Deze NSB’er behield deze functie alle oorlogsjaren met het mislukte doel om de bevolking te nazificeren.

Omdat de bewoners het eiland zelf ook niet meer mochten verlaten en er maar weinig nieuws van de vaste wal doorkwam, raakten de Terschellingers steeds verder in een isolement. Naarmate de tijd verstreek en de Duitsers niet aan de winnende hand bleken, verslechterde de verstandshouding tussen de twee partijen. Regels werden strenger en vrijheden beperkter.

Was er sprake van verzet vanuit de eilanders?

De meegaande houding van de eilanders betekende niet dat er geen anti-Duitsers waren. Toch waren openlijke verzetsdaden niet mogelijk vanwege de beperkte bewegingsvrijheid en de aanwezigheid van zoveel Duitsers. Je had op het eiland geen mogelijkheid tot vluchten of onderduiken dus uit angst voor represailles hielden mensen zich in. Tot 1943 zou de enige vorm van verzet zijn geweest dat er illegale bladen werden gelezen zoals Vrij Nederland en de Trouw. Gedurende de hele oorlog hebben de Duitsers dus weinig verzet ervaren vanuit de eilanders.

Uiteindelijk werden er in 1943 twee verzetsgroepen opgericht als voorbereiding op de machtsovername na de bevrijding van de bezetter. Eén van deze groepen bestond uit zes personen en werd opgericht door Loodscommissaris Roggekamp. Het ging om de Ordedienst.

Moesten de eilanders werken voor de Duitsers?

Vanaf 1942 werd het verplicht voor eilander mannen om te werken voor de Duitsers. Werkzaamheden waren onder andere de bouw van bunkers, het vervoer van materialen of in een voedseldepot.

Op Terschelling zijn in totaal 550 bunkers gebouwd en dit kostte veel mankracht. Tot 1942 is er op vrijwillige basis meegewerkt. Naar schatting werkten er ook 600 niet-eilanders mee aan de bouw van de Duitse verdedigingswerken. Het grootste bunkercomplex bevond zich op West-Terschelling, vlakbij de Dellewal-baai. Op deze plek stonden 100 bunkers en er verbleven rond de 200 Duitsers.

Er waren ook aantal eilander aannemersbedrijven betrokken bij de bouwwerkzaamheden. Na de oorlog werden deze bedrijven gehoord in de rechtbank. Dit is onderdeel van het zuiveringsproces dat na de oorlog overal in Nederland plaatsvond en hiervoor werd de bijzondere rechtspleging ingesteld. Degenen die enkel hadden toegegeven aan een bevel van de Duitsers werden vrijgesproken. Personen of bedrijven die zich speciaal hadden aangeboden bij de Duitsers, de collaborateurs, werden veroordeeld tot zware straffen. Een veelvoorkomende straf was dat je 10 jaar lang je kiesrechten verloor.

Tijdens de oorlog werden er 28 Terschellingers tewerkgesteld in Duitsland, voornamelijk in munitiefabrieken. Zij zijn allen teruggekeerd toen ze door Duitse artsen werden afgekeurd voor verdere werkzaamheden.

Wanneer is Terschelling bevrijd?

De wadden behoren tot de laatste bevrijde gebieden van West-Europa. De bevrijding van Terschelling liet lang op zich wachten omdat de Duitsers zich weigerden over te geven. Op 12 april 1945 werd ook op Terschelling bekend dat de Canadezen bezig waren op te rukken in het noorden van ons land. De Inselkommandant reageerde fel door de veerdienst stop te zetten en het telefonische contact tussen het eiland en de vaste wal te verbreken.

Toen de rest van ons land op 5 mei 1945 werd bevrijd, was er eigenlijk ook op Terschelling geen oorlog meer. Het verschil was alleen dat de vrede nog niet officieel was uitgeroepen. De Duitsers en Canadezen verbleven zelfs nog even in hetzelfde hotel (Oepkes). Waar de Nederlandse vlag op 16 mei 1940 van de Brandaris werd gehaald en daarmee de bezetting begon, werd op 30 mei 1945 de vlag opnieuw gehesen en kenmerkte dat het moment van vrijheid voor de eilanders. De bevrijding zelf vond plaats op 29 mei, maar om terug te komen op het boek van Johan van der Wal, werd het pas gevierd als iedereen terug was.

Zijn er veel oorlogsslachtoffers gevallen?

Er kan voorzichtig worden gezegd dat als men kijkt naar het aantal oorlogsslachtoffers, de eilanders er beter vanaf zijn gekomen dan mensen in andere gebieden. Op Terschelling zijn slechts twee personen omgekomen door oorlogsgeweld. Boer Lammerts van Bueren weigerde om zijn paard af te staan. Na twee waarschuwingsschoten, vond hij bij de derde kogel de dood.

Cor Kooijman werd door een kogel geraakt tijdens het korfballen op het Hogeland. Een door een hekwerk verdacht-uitziend zomerhuisje op de locatie werd onder vuur genomen door Engelse jachtvliegtuigen en Cor werd dodelijk geraakt. Marietje Smit had een schotwond in haar dijbeen.

De meeste Terschellingers die overleden ten gevolge van de oorlog, verloren hun leven op zee. Zij werden door de geallieerden ingezet voor het vervoer van voedsel, brandstof en wapens.

Johan van der Wal noemt in zijn boek ‘We vieren het pas als iedereen terug is’, dat er van de 178 koopvaardij- en marinemensen afkomstig van Terschelling, 40 personen om het leven kwamen.

Zelf onderzoeken waar de Tweede Wereldoorlog zijn sporen heeft achtergelaten op het vergeten gebied? Ontdek het hieronder.

Als je de CTRL knop ingedrukt houdt, kun je scrollen en inzoomen naar een locatie die jij graag wilt bezoeken.

Ben je benieuwd naar persoonlijke verhalen over de oorlog? Klik dan op de blauwe icoontjes.

Ben je benieuwd naar meer informatie over specifieke locaties? Klik dan op de rode icoontjes.

 

 

Charise Bakker © 2020 | Alle rechten voorbehouden.